Współczesna kultura masowa, kształtowana w dużej mierze przez amerykański nurt ewangelikalno-dyspensacjonalistyczny, utrwaliła w powszechnej świadomości bardzo konkretny obraz końca czasów. Za sprawą bestsellerowej serii powieści Tima LaHaye’a i Jerry’ego B. Jenkinsa oraz jej kinowych adaptacji pt. Pozostawieni (Left Behind), słowa Jezusa o tym, że „jeden będzie wzięty, a drugi zostawiony” (Łk 17,34–35), zaczęto odczytywać jako zapowiedź tajemnego „pochwycenia” Kościoła – wydarzenia, w którym wierzący znikają z ziemi, by uniknąć Wielkiego Ucisku, natomiast niewierzący zostają na niej jako „pozostawieni” na pastwę antychrysta.
Tymczasem klasyczna teologia reformowana (zakorzeniona w nauczaniu Jana Kalwina, Marcina Lutra oraz historycznych wyznaniach wiary, takich jak Wyznanie Westminsterskie) odczytuje ten fragment w sposób dokładnie odwrotny. W biblijnej narracji Łukasza bycie „wziętym” oznacza tragiczne zabranie przez sąd Boży, natomiast bycie „zostawionym” oznacza ocalenie i wejście do Królestwa Bożego.
Kontekst biblijny Dni Noego i dni Lota
Złotą zasadą reformowanej hermeneutyki (sztuki interpretacji Pisma) jest czytanie każdego wersetu w jego bezpośrednim kontekście literackim i historycznym. W 17. rozdziale Ewangelii według św. Łukasza Jezus odpowiada na pytanie faryzeuszy o to, kiedy nadejdzie Królestwo Boże (Łk 17,20). Zanim wypowie słowa o dwóch osobach na jednym posłaniu, czy przy jednym żarnie, przywołuje dwa starotestamentowe przykłady nagłego sądu:
„Jak działo się za dni Noego, tak będzie również za dni Syna Człowieczego: jedli i pili, żenili się i za mąż wychodziły aż do dnia, kiedy Noe wszedł do arki; nagle przyszedł potop i wygubił wszystkich. Podobnie jak działo się za dni Lota: jedli i pili, kupowali i sprzedawali, sadzili i budowali, lecz w dniu, kiedy Lot wyszedł z Sodomy, spadł z nieba deszcz ognia i siarki i wygubił wszystkich. Tak samo będzie w dniu, kiedy Syn Człowieczy się objawi” (Łk 17,26–30).
W obu tych historiach schemat jest identyczny i nie pozostawia miejsca na dwuznaczność:
Za dni Noego: Ci, którzy zostali zabrani przez wody potopu, zginęli pod wyrokiem sądu Bożego. Ci, którzy zostali pozostawieni na ziemi (Noe i jego rodzina w arce), zostali ocaleni i odziedziczyli odnowiony świat.
Za dni Lota: Mieszkańcy Sodomy zostali zabrani przez ogień i siarkę. Lot i jego bliscy zostali pozostawieni przy życiu.
Gdy kilka wersów dalej (Łk 17,34–35) Jezus mówi:
„Tej nocy dwóch będzie na jednym posłaniu: jeden będzie wzięty, a drugi zostawiony. Dwie będą mleć razem: jedna będzie wzięta, a druga zostawiona”,
bezpośrednio podsumowuje tę samą zasadę. Potwierdza to zresztą pytanie samych uczniów w wersecie 37: „Gdzie, Panie?” (w domyśle: gdzie zostaną zabrani ci wzięci?). Jezus odpowiada obrazem sądu i zagłady: „Gdzie jest padlina, tam zgromadzą się i sępy” (Łk 17,37).
Perspektywa teologii reformowanej: Jan Kalwin i eschatologia jednego finału
W swoim Komentarzu do Harmonii Ewangelii Jan Kalwin zwraca uwagę, że celem mowy Jezusa z 17. rozdziału Ewangelii Łukasza nie jest budowanie tajemnego kalendarza dwuetapowego powrotu Chrystusa, lecz ostrzeżenie przed duchową ospałością w obliczu nagłego i powszechnego Sądu Ostatecznego.
Kluczowe założenia reformowanego odczytania tego fragmentu obejmują trzy elementy:
- 1. Rozdzielenie w obrębie codzienności: Obraz dwóch osób śpiących na jednym posłaniu lub dwóch kobiet mielących ziarno na jednym żarnie ilustruje nagłość Dnia Pańskiego. Dzień ten zaskoczy ludzkość w trakcie zwykłych, codziennych zajęć i dokona ostatecznej separacji między wierzącymi a niewierzącymi – nawet jeśli na co dzień dzielili oni to samo życie, dom czy pracę.
- 2. „Wzięty” oznacza osądzony: Zgodnie z paralelą do potopu i Sodomy, słowo paralambanō („wzięty / zabrany”) w tym konkretnym kontekście oznacza zabranie przez aniołów sądu na zatracenie (podobnie jak w przypowieści o chwaście i pszenicy w Mt 13,30, gdzie najpierw zbiera się chwast do spalenia, a pszenica pozostaje). „Zostawiony” (aphiēmi) to ten, którego sąd omija i który pozostaje, by wejść do chwały Chrystusa.
- 3. Jeden, jawny Dzień Sądu (amillenaryzm): Teologia reformowana odrzuca dyspensacjonalistyczną koncepcję tzw. tajemnego pochwycenia przed Wielkim Uciskiem. Powrót Chrystusa opisany w Łk 17 jest wydarzeniem jawnym jak błyskawica rozświetlająca całe niebo (Łk 17,24) – jednym finałem historii, w którym następuje jednocześnie zmartwychwstanie umarłych, przemiana żyjących oraz Sąd Ostateczny.
Odwrócenie ról w filmie i powieściach Pozostawieni (Left Behind)
Książki i filmy z cyklu „Pozostawieni” są bezpośrednią ilustracją dziewiętnastowiecznej teologii dyspensacjonalistycznej (spopularyzowanej przez Johna Nelsona Darby’ego i Biblię Scofielda). Twórcy tej narracji dokonali radykalnego odwrócenia znaczeń z Ewangelii Łukasza:

W filmie „Pozostawieni” dramat jednostki polega na przerażeniu odkryciem, że bliscy zniknęli, a bohater „został” na ziemi skazanej na zagładę. W Ewangelii według św. Łukasza – czytanej w kluczu klasycznej egzegezy reformowanej – sytuacja jest dokładnie odwrotna: modlitwą i nadzieją wierzącego jest nie to, by zostać „zabranym” przez nadciągający wyrok jak pokolenie Noego, lecz by ostać się przed Synem Człowieczym i zostać pozostawionym w Jego Królestwie.
Co na to akademicki dyspensacjonalizm?
W tym miejscu warto oddać sprawiedliwość rygorystycznemu, akademickiemu dyspensacjonalizmowi, odróżniając go od jego uproszczonej wersji powielanej w kulturze masowej. Wyrafinowani teolodzy tego nurtu wcale nie odnoszą wprost Ewangelii Łukasza 17 do „tajemnego pochwycenia Kościoła” (Rapture). Zgodnie z ich systemem różnicującym Ewangelie od listów Pawła, fragment ten interpretowany jest w kontekście sądu nad narodami tuż przed nastąpieniem Tysiącletniego Królestwa (Millenium).
Co ciekawe, popularne konserwatywne komentarze przy wersecie 37 wprost wskazują, że „wzięci” to ci, którzy zostają zabrani na zagładę i sąd (porównywany do padliny zwołującej sępy z Apokalipsy 19,17–19). Pokazuje to, że w samej egzegezie naukowej – w kontrze do Hollywood i masowych kaznodziejów – poważni teolodzy dyspensacjonalistyczni również odrzucają utożsamianie „wzięcia” z błogosławionym uniesieniem do nieba.
Podsumowanie
Zestawienie Łk 17,34–35 z popkulturową wizją Pozostawionych pokazuje, jak mocno założenia teologiczne mogą zmienić wydźwięk jednego wersetu. Podczas gdy kino i literatura dyspensacjonalistyczna uczyniły z bycia „pozostawionym” synonim odrzucenia i grozy, teologia reformowana przypomina, że w świetle słów samego Jezusa – osadzonych w historii Noego i Lota – bycie „pozostawionym” to wyraz Bożej łaski i ocalenia pośród sądu nad światem.